■ আমি সকলোৱে অৱগত নে চাচনী মেৰবিলৰ বিষয়ে। নাওঁ চলোৱা, পৰিভ্ৰমী চৰাইৰ ট্ৰেকিং আৰু সুস্বাদু স্থানীয় আৰু জনগোষ্ঠীয় খাদ্য উপভোগ কৰা আদি বিভিন্ন শৈলীৰে ভৰপূৰ। চাচনী মেৰবিল প্ৰাকৃতিকভাৱে ম’হৰ ধনু আকৃতিৰ হ্ৰদ আৰু কেইবাটাও পৰিভ্ৰমী চৰাইৰ বাসস্থান। ডিব্ৰুগড় জিলাৰ নাহৰকটীয়াত অৱস্থিত। উচ্চ অসমৰ চাচনী মেৰবিল অঞ্চলতো এজন জল কোঁৱাৰৰ লোককথা অতি বিখ্যাত, আৰু আজিলৈকে ইয়াৰ প্ৰভাৱ দেখা যায়৷
এসময়ত চাচনী নৱ বৈষ্ণৱ ধৰ্মৰ এক বিখ্যাত শিক্ষণ কেন্দ্ৰ আছিল৷ যিহেতু ধৰ্ম সমাজৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ সাংস্কৃতিক উপাদান, সেয়েহে লোককথাৰ ফ্ৰেমৱৰ্কত ইয়াৰ প্ৰভাৱ যথেষ্ট। উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ এটা উল্লেখযোগ্য অঞ্চল হৈছে চাচনী মেৰবিল। এই সম্প্ৰদায়ৰ বাহিৰেও তেওঁলোকৰ সাধাৰণ শ্ৰেণীৰ অঞ্চলৰ বাসিন্দা যিয়ে তাত বাস কৰে। ১,৫৫০ বৰ্গ কিলোমিটাৰ আয়তনেৰে গঠিত মেৰবিল জলাশয় আৰু ইয়াৰ আকৃতি প্ৰাকৃতিক ম’হৰ ধনু আকৃতিৰ হ্ৰদ। জলাশয়ৰ মাজত ই এক অন্তৰ্দেশীয় সদৃশ ভূখণ্ড আৰু এই দ্বীপসমূহৰ নাম মেৰবিল।
২০১০ চনত, চাচনী মেৰবিল ইক’ টুৰিজিম প্ৰকল্পই এই দ্বীপসমূহৰ জৈৱ- বৈচিত্ৰ্য সংৰক্ষণৰ সিদ্ধান্ত লৈছে। মেৰবিল কেৱল চাচনী অঞ্চলৰ বাবে জলাশয় নহয়। গাঁওবাসীৰ সামাজিক-সাংস্কৃতিক জীৱনত ই এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। পৰম্পৰাগত বিশ্বাস ব্যৱস্থাত এই জলাশয়টোক অতি উচ্চ সন্মানৰ স্থানত ৰখা হয়। ইয়াত অতি শক্তিশালী দেৱতা জাল কোঁৱৰৰ ঘৰ বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। সপ্তদশ শতিকাৰ আগতে মেৰবিল উপস্থিত আছিল নে সঁচাকৈয়ে ১৭ শতিকাৰ কোনো প্ৰাকৃতিক পৰিঘটনাৰ পৰিণতি সেই কথা জনা নাযায়। এই পৌৰাণিক চৰিত্ৰটো গাঁৱৰ মানুহৰ বিশ্বাস ব্যৱস্থাত ইমানেই শক্তিশালী যে আজিলৈকে এই দেৱতাক সন্মান জনোৱাৰ বাবে বিভিন্ন ধৰণৰ আচাৰ-ব্যৱহাৰ কৰা হয়। তদুপৰি এই লোককথাই জলাশয়ৰ লগত জড়িত বিভিন্ন ধৰ্মীয় অনুষ্ঠান পকীকৰণ কৰিছিল। মেৰবিলত মাছ ধৰাৰ আগতে গাঁৱৰ মানুহে সদায় পিঠা গুৰিৰ টোপোলা আগবঢ়ায় জল কোঁৱৰলৈ শ্ৰদ্ধাঞ্জলি হিচাপে। যেতিয়াই কোনোবাই অসুস্থ হৈ পৰে তেতিয়াই গাঁৱৰ মানুহে জল কোঁৱৰক গাখীৰ আগবঢ়ায় যাতে তেওঁ দেৱতাৰ কৃপাত সুস্থ হৈ উঠে আৰু যেতিয়াই কোনোবাই ডাঙৰ মাছ ধৰিছিল, প্ৰথমতে তেওঁলোকে তাৰ এটা অংশ আগবঢ়াইছিল ভকত সকলক, তেওঁলোকে সেই মাছ ভক্ষণ কৰে। গাঁৱৰ মানুহেও কেতিয়াও আৱৰ্জনা পানীত নেপেলায়। কিয়নো তেওঁলোকৰ বিশ্বাস যে ইয়াৰ ফলত জল কোঁৱৰৰ খং উঠিব।এইদৰে এনে ধৰ্মীয় বিশ্বাসে মেৰবিলক এক অতি জটিল পৰিচয় প্ৰদান কৰিছে, ৰহস্যৰ জলাশয় হিচাপে।
সেই ৰিজৰ্টৰ ভকত এজনে বৰ্ণনা কৰা ধৰণে মাৰ্বিলৰ লোককথা তলত দিয়া ধৰণৰ।
এবাৰ শ্ৰীৰাম আতাৰ পত্নী বৈষ্ণবাদৰ এজন নেতা, ভুলতে ঘোষণা কৰিছিল যে তেওঁ নিজৰ কন্যা দিতি আইদেউক মেৰবিলত উৎসৰ্গা কৰিব। ইয়াৰ পিছত দিতিৰ ঋতুস্ৰাৱ হোৱাৰ পিছত এবাৰ আতাই সপোন দেখিছিল, যে জল কোঁৱৰে দিতি আইদেউৰ লগত বিয়া বিচাৰি আহিছিল। সপোনটোত আটা আতংকিত হোৱাৰ লগে লগে তেওঁ তেওঁলোকৰ পূৰ্বৰ গৃহভূমি এৰি মাৰ্বিল জলাশয়ৰ ওচৰৰ এক অঞ্চললৈ স্থানান্তৰিত হোৱাৰ সিদ্ধান্ত লয়। যেতিয়া জাল কোঁৱৰে আটাৰ এনে মনোভাৱত বিৰক্ত হৈ জাল কোঁৱৰে আটাৰ নতুন ঘৰটোৰ চাৰিওফালে উগ্ৰ পানীৰ নলা উলিয়াই বলধৰ ধনুৰ আকৃতিৰ এটা বিশাল জলাশয়ৰ সৈতে জড়িত কৰি পেলালে, যাৰ নাম পিছলৈ মেৰবিল বুলি কোৱা হয়। এনে ভয়ংকৰ কাণ্ডৰ ফলত আন ভকতসকলক অতি ভয়ংকৰ কৰি তুলিছিল আৰু তেওঁলোকে আটাক পতিয়ন নিয়াইছিল যে দিতি আইদেউক জল কোঁৱৰৰ ওচৰত উৎসৰ্গা কৰি ভৱিষ্যতৰ দুষ্ট পৰিণতিৰ পৰা ৰক্ষা পাবলৈ।
সেই অনুসৰি বিয়াৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছিল আৰু জলাশয়ৰ চৌপাশে বিবাহ অনুষ্ঠানৰ বাবে মুকলি কৰি দিয়া হৈছিল। সেই দিনটোত বা সেই বহুমূলীয়া দিনত ভকতে জল কোঁৱৰক মিনতি কৰি বহু সময় প্ৰাৰ্থনা কৰিব ধৰিলে। এই প্ৰাৰ্থনাৰ অন্তত সোণেৰে নিৰ্মিত এখন বিশাল নাওত জল কোঁৱৰ আবিৰ্ভাৱ হ’ল। যি সকল বিশুদ্ধ হৃদয়ৰ তেওঁলোক, মাত্ৰ কমসংখ্যক ভকত আৰু আতাইহে জল কোঁৱৰক দেখা পালে। তাৰ পাছত দিতি আইদেউক সেই নাওখনলৈ পঠিওৱা হ’ল আৰু লাহে লাহে সেই নাওখন অদৃশ্য হৈ গ’ল জলাশয়ত।
লোককথা আৰু ধৰ্মৰ মাজত এক স্পষ্ট সুসংহত সম্পৰ্ক ইয়াত দেখা যায়। এজন মেৰবিল জলাশয়ৰ শক্তিশালী দেৱতা আৰু আনজন সন্ত বৈষ্ণৱী নেতাৰ লগতে ধৰ্ম সংস্কাৰক। লোককথাৰ যি অংশ, য’ত কোৱা হয় যে কেৱল শ্ৰীৰাম আটা আৰু কম সংখ্যক ভকতে বিবাহৰ দিনটোত নিজৰ বিশুদ্ধ হৃদয়ৰ বলত জল কোঁৱৰক দেখা পালে, সেয়া তেওঁলোকৰ বিশ্বাস ব্যৱস্থাৰ আন এটা ইতিবাচক দিশ।
যদিও উত্তৰ-পূব ভাৰতীয় সমাজখন জাতি ব্যৱস্থাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গঢ় লৈ উঠা নাই তথাপিও ই ভাৰসাম্য নহয়। বিভিন্ন ধৰণৰ আৰ্থ-সামাজিক ব্যৱস্থাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি সামাজিক স্তৰবিন্যাস ইয়াত বিভিন্ন প্ৰকাশৰ ৰূপৰ সৈতে অতি প্ৰধান। চাচনী মে’ৰ বিলত নৱ বৈষ্ণৱ ধৰ্মৰ সমাজখনক দুটা ভিন্ন ধৰণে প্ৰভাৱিত কৰিছিল, প্ৰথমটো হ’ল ধৰ্মীয় মতবাদে ধৰ্মীয় বিশ্বাসৰ এক উমৈহতীয়া বান্ধোনৰ জৰিয়তে অঞ্চলটোৰ বিভিন্ন জনগোষ্ঠীক একত্ৰিত কৰিছে আনহাতে দ্বিতীয়টোত বিশ্বৰ আন ধৰ্মসমূহে এটা ধৰ্মীয় নেতাৰ এটা বিশেষ গোটৰ প্ৰতি অঘোষিত আধিপত্য।
শেহতীয়াকৈ চাচনী মেৰবিল দ্বীপৰ লোককথাৰ বিষয়ে কিছু বাৰ্তা আমাক প্ৰেৰণ কৰা মেৰবিলৰ সমিতিৰ সদস্য ভকতক ধন্যবাদ জনাইছো।
ৰাজশ্ৰী সেনাপতি গগৈ, ডিব্ৰুগড়
